Sınır dışı kararına dava açan bir yabancının önünde iki soru durur: dava sürerken Türkiye'de hangi statüyle kalacak ve dava kazanılırsa yarın ne olacak? İkisinin de cevabı aynı maddededir. 6458 sayılı Kanun'un 46. maddesi, sınır dışı kararına karşı yargı yoluna başvurulmuş olmasını başlı başına bir ikamet izni sebebi sayar; "ayrılması makul ya da mümkün görülmeyen" yabancıya da, sınır dışı edilemeyecek kişiye de aynı kapıyı açar. İzin verilirse yabancı geri gönderme merkezinden ya da alternatif yükümlülükten kayıtlı bir ikamete geçer ve altı ay ya da daha uzun süreli izinle çalışma izni başvurusu yapabilir hâle gelir.
Bu kapı kendiliğinden açılmaz. İzin valilikçe, Genel Müdürlüğün onayıyla ve Bakanlığın belirlediği süreyle verilir; hakkında tahdit kaydı bulunan yabancıya onay çoğu zaman gelmez ve Anayasa Mahkemesi bunu ihlal saymamıştır. Aşağıdaki sayfa 46. maddenin altı hâlini, başvurunun nasıl ve nereye yapılacağını, onay ve tahdit engelini, ret ve iptal davasında hangi ölçütün işlediğini, Türk ya da yabancı eşi olan yabancı için aile ikamet izniyle ilişkiyi, uluslararası koruma başvurusunu ve iznin sonrasını ele alır. Sınır dışı kararına dava ve geri gönderme merkezi rehberleriyle birlikte okunmak üzere yazıldı.
İnsani İkamet İzni: Altı Hâl, Bir Onay
İnsani ikamet izni, "diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmadan", Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olmak kaydıyla ve Genel Müdürlüğün onayı alınarak valiliklerce verilir ve uzatılır (m. 46/1). Altı hâl sayılır:
- a) Çocuğun yüksek yararı söz konusu olduğunda;
- b) Haklarında sınır dışı etme ya da giriş yasağı kararı alındığı hâlde Türkiye'den çıkışı yaptırılamayan ya da ayrılması makul veya mümkün görülmeyen yabancılar için;
- c) 55. madde uyarınca (geri gönderme yasağı, sağlık, yaş, hamilelik, insan ticareti ve şiddet mağdurluğu) hakkında sınır dışı etme kararı alınmadığında;
- ç) 53. (sınır dışı), 72. ve 77. (uluslararası koruma) maddelerine göre yapılan işlemlere karşı yargı yoluna başvurulduğunda;
- d) İlk iltica ülkesine ya da güvenli üçüncü ülkeye geri gönderme işlemleri sürerken;
- e) Acil nedenlerle ya da ülke menfaati, kamu düzeni ve güvenliği gereği Türkiye'de kalmasına izin verilmesi gereken yabancıların başka bir izin alamadığı hâllerde;
- f) Olağanüstü durumlarda.
Sınır dışı kararıyla karşılaşan yabancının dosyası çoğu zaman bu bentlerden en az üçüne birden girer: davayı açmıştır (ç), sağlık ya da aile durumu nedeniyle ayrılması makul değildir (b), sınır dışı edilemeyecek kişi olduğunu ileri sürmektedir (c). Başvuruda hepsi yazılır; hangisinin kabul edileceği değil, hangisinin belgelendiği önemlidir. Başvuru Türkiye içinden valiliğe yapılabilir (m. 22/1-d); insani ikamet izni sahibi adres kayıt sistemine en geç yirmi iş günü içinde kaydolur (m. 46/2); iznin verilmesini gerektiren şartlar ortadan kalktığında izin Bakanlığın onayıyla iptal edilir ve uzatılmaz (m. 47); insani ikamet izniyle geçen süre uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı vermez (m. 42/2).
"Bakanlıkça belirlenen süre" ifadesi Anayasa Mahkemesi önüne gitmiştir. Mahkeme, 7196 sayılı Kanun'la getirilen bu ibarenin — eskiden "en fazla birer yıllık sürelerle" idi — Anayasa'ya aykırı olmadığına oyçokluğuyla karar vermiştir (25.01.2023 tarihli karar, E. 2020/30, K. 2023/12). Süre Bakanlığın takdirindedir; uygulamada bir ile iki yıl arasında izinler görülür ve sınır dışı davası kazanılan bir dosyada iki yıllık izin verildiği Anayasa Mahkemesi'nin bir düşme kararına yansımıştır (27.02.2025 tarihli karar, B. No: 2021/27798).
ç Bendi: Dava Açıldığı Gün Doğan Başvuru Hakkı
Sınır dışı kararına yedi gün içinde dava açılmışsa yabancı, o günden itibaren m. 46/1-ç kapsamındadır. Davanın kendisi sınır dışını durdurur; insani ikamet izni ise sınır dışı davası sürerken kişinin statüsünü düzenler: gözetimden ya da alternatif yükümlülükten çıkarak kayıtlı bir adreste, belgeli biçimde kalmasını sağlar. Başvuru davanın açıldığı hafta, dava kayıt bilgisi ve dilekçenin bir örneği eklenerek İl Göç İdaresi Müdürlüğü'ne yapılır.
Bu bentle ilgili bir Danıştay ya da Anayasa Mahkemesi kararı yoktur; "dava açıldığında insani ikamet reddedilemez" diyen yüksek mahkeme içtihadı bulunmamaktadır. Bilinen tek şey mevzuatın sistematiğidir: Kanun bu hâli ayrıca saymış ve diğer izinlerin şartlarını aramamıştır; ama "verilebilir" demiş, "verilir" dememiştir. Anayasa Mahkemesi'nin bu alandaki tek esaslı kararı da iznin otomatik bir hak olmadığını gösterir: Türk vatandaşıyla evli ve çocuklu bir yabancının insani ikamet talebi, hakkındaki aktif tahdit kaydı nedeniyle Bakanlık onayı verilmediği için reddedilmiş; Mahkeme, devletin yabancıların ülkeye girişi ve ikameti konusundaki egemenlik yetkisini hatırlatarak ve başvurucunun tahdit kaydının kaldırılması için dava açtığını belgelemediğini not ederek aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir (07.03.2024 tarihli karar, B. No: 2020/6545). Buradan çıkan pratik kural açıktır: tahdit kaydı varsa insani ikamet başvurusu tek başına yetmez; tahdit kaydına ayrıca dava açılır, çünkü onayın gelmemesinin sebebi o kayıttır.
b Bendi: "Çıkışı Yaptırılamayan" ve "Ayrılması Makul Görülmeyen"
b bendi iki ayrı durumu kapsar. Birincisi fiilî imkânsızlıktır: seyahat belgesi çıkarılamıyor, menşe ülke kabul etmiyor, gönderilecek üçüncü ülke yok; yabancı merkezden serbest bırakılmış ama ülkeden çıkarılamıyor. İkincisi makul olmama ölçütüdür ve içtihat burada şekillenmiştir.
İstanbul Bölge İdare Mahkemesi, hakkında sınır dışı kararı bulunan ancak çıkışı yaptırılamayıp serbest bırakılan, eşi felçli ve bakıma muhtaç, çocukları küçük yaşta olan bir yabancı için insani ikamet talebinin reddini hukuka aykırı bulmuştur: sınır dışı kararı yargı kararıyla iptal edilmiş, eş "bakıma muhtaç ve yürüyemeyecek bir durumda" olduğundan Türkiye'den ayrılması mümkün görülmemiştir (9. İdari Dava Dairesi'nin 08.01.2020 tarihli, 2019/1380 E. ve 2020/38 K. sayılı kararı). Danıştay, Türk vatandaşıyla evli ve beş yaşında çocuğu olan bir yabancı hakkında ret kararının çocuğun menfaatini etkileyeceğini, aile ikamet şartını taşımasa bile çocuğun menfaatine istinaden insani ikamet izni verilmesi gerektiğini söyleyen iptal kararını onamış; aynı kararda bir yıl süreli tahdit kodunun geçerliliğini yitirdiğini de not etmiştir (Danıştay 10. Dairesi'nin 17.05.2021 tarihli, 2016/2025 E. ve 2021/2319 K. sayılı kararı).
Karşı örnekler ölçütün sınırını çizer. Türk vatandaşı anneye bakmak ve çocukların Türkiye'ye uyum sağlamış olması, m. 46'daki "çocukların yüksek yararı, yaş, sağlık gibi insani şartlar" arasında sayılmamış, zımni ret hukuka uygun bulunmuştur (Danıştay 10. Dairesi'nin 08.12.2020 tarihli, 2016/15377 E. ve 2020/5926 K. sayılı kararı). Muvazaalı olduğu tespit edilen evliliğe dayanan insani ikamet gerekçesi de tutmamış; Danıştay, devletin yabancıların ülkede kalışı konusundaki egemenlik yetkisini hatırlatarak iptal kararını bozmuştur (Danıştay 10. Dairesi'nin 14.12.2020 tarihli, 2018/4623 E. ve 2020/6129 K. sayılı kararı). Ölçüt, "burada hayat kurdum" değil, ayrılmanın somut bir kişi için somut olarak makul olmamasıdır: bakıma muhtaç eş, tedavisi süren hastalık, Türkiye'de okuyan ve menşe ülkeyle bağı olmayan çocuk, çıkışın fiilen yaptırılamaması. Bunların her biri belgeyle ispatlanır; iddia olarak yazılan hiçbirinin karşılığı yoktur.
Kanunun kendisi, ikamet izni reddedilirken neye bakılacağını söyler: Türkiye içinden yapılan talebin reddi, iznin uzatılmaması ya da iptali sırasında "yabancının Türkiye'deki aile bağları, ikamet süresi, menşe ülkedeki durumu ve çocuğun yüksek yararı gibi hususlar göz önünde bulundurulur ve ikamet iznine ilişkin karar ertelenebilir" (m. 25/1). Bu cümle her ret davasının dayanağıdır; ret gerekçesinde bu dört unsurdan hiçbiri tartışılmamışsa işlem eksik incelemeyle sakattır.
Onay Mekanizması ve Tahdit Kaydı
İnsani ikamet izninde karar valiliğindir ama onay Genel Müdürlüğündür; uygulamada onay, yabancı hakkında bir tahdit kaydı (G, Ç, N, O, V serisi kodlar) varsa gelmez ve valilik "onay verilmedi" diyerek reddeder. Bu ret kendi başına dava edilir; ama kazanılması, tahdit kaydının kendisi dava edilmedikçe zordur. Danıştay, iptal edilmiş tahditlere dayanılarak ikamet talebinin reddedilemeyeceğini (Danıştay 10. Dairesi'nin 25.11.2020 tarihli, 2016/3625 E. ve 2020/5405 K. sayılı kararı — Türk vatandaşı çocuğun annesi, Türkiye'de taşınmazı olan davacı) ve tahdit kaydı olsa bile esasın incelenmesi gerektiğini söylemiştir (Danıştay 10. Dairesi'nin 20.10.2021 tarihli, 2016/594 E. ve 2021/4945 K. sayılı kararı — "formalite evlilik" kaydıyla ret). Buna karşılık uluslararası bir soruşturmaya dayanan kamu düzeni kaydı, Türk vatandaşının eşi için bile aile ikamet reddini haklı kılmıştır (Danıştay 10. Dairesi'nin 15.10.2024 tarihli, 2022/5776 E. ve 2024/4048 K. sayılı kararı).
Usul yönünden bir nokta: Türkiye içinden yapılan ikamet başvurusunu reddetme yetkisi valiliğindir; Genel Müdürlüğün doğrudan verdiği ret kararı yetki yönünden hukuka aykırı bulunmuştur (Danıştay 10. Dairesi'nin 23.12.2020 tarihli, 2018/1315 E. ve 2020/6838 K. sayılı kararı). Ret yazısında hangi makamın karar verdiğine bakılır.
Başvurunun Geri Gönderme Merkezindeki Yakınınıza Etkisi
İnsani ikamet başvurusu yapmak, geri gönderme merkezindeki gözetimi kendiliğinden sona erdirmez; bunu söyleyen bir karar yoktur ve Anayasa Mahkemesi, "55. madde kapsamındayım, gözetim kalksın" biçimindeki soyut bir talebin sulh ceza hâkimliğince reddedilmesini ihlal saymamıştır (03.12.2020 tarihli karar, B. No: 2020/12457). Başvurunun etkisi dolaylıdır ve gerçektir: başvuru, gözetimin devamında zaruret kalmadığını gösteren yeni bir olgudur ve sulh ceza hâkimliğine "şartlar değişti" başvurusunun dayanağı olur; izin verildiğinde ise gözetimin ya da alternatif yükümlülüğün dayanağı ortadan kalkar. Sıra bu yüzden şöyledir: dava açılır, aynı hafta insani ikamet başvurusu yapılır, ikisi birlikte sulh ceza dilekçesine yazılır. Ayrıntı geri gönderme merkezi rehberinde.
Bir de ispat uyarısı: idare mahkemesinin "başvurucuya insani ikamet izni verildiği" gerekçesiyle sınır dışı davasını reddettiği, oysa idarenin cevabında böyle bir iznin bulunmadığı bir dosyada Anayasa Mahkemesi ihlal bulmuştur (15.01.2025 tarihli karar, B. No: 2021/3814). İzin verildiyse belgesi, verilmediyse ret yazısı dosyada durmalıdır; "verildi" ya da "verilecek" beyanı hiçbir mahkemeyi bağlamaz.
Eşi Türk ya da İkametli Yabancı Olan İçin: Aile İkamet İzni (m. 34–36)
Türk vatandaşının, Mavi Kartlının, ikamet izni sahibi yabancının ya da mülteci ve ikincil koruma statüsü sahibinin yabancı eşine ve çocuklarına her defasında üç yılı aşmayan aile ikamet izni verilebilir (m. 34/1). Destekleyicide gelir (ailedeki fert başına asgari ücretin üçte biri, toplamda asgari ücretten az olmamak), barınma ve sağlık sigortası, beş yıl içinde aile düzenine karşı suçtan hüküm giymemiş olma ve adres kaydı aranır; Türk vatandaşıyla evli yabancı için "en az bir yıldır ikamet izniyle kalma" şartı aranmaz (m. 35/1-2). Eşlerin on sekiz yaşını doldurmuş olması, birlikte yaşama niyeti ve evliliğin izin almak amacıyla yapılmamış olması da şarttır (m. 35/3).
Sınır dışı dosyasında asıl engel m. 36/1-c'dir: hakkında geçerli sınır dışı etme ya da giriş yasağı kararı bulunan yabancıya aile ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir. Danıştay, izinsiz çalışma nedeniyle alınan sınır dışı kararının kesinleşmesi üzerine aile ikamet izninin iptal edilmesini hukuka uygun bulmuştur; karşı oy, izinsiz çalışmanın belgelenmediğini yazmıştır (Danıştay 10. Dairesi'nin 06.10.2021 tarihli, 2016/2078 E. ve 2021/4589 K. sayılı kararı). Buradan iki sonuç çıkar. Sınır dışı kararına dava açılmışsa karar henüz "geçerli" ve kesin değildir; aile ikamet başvurusu ret riskine rağmen yapılır ve ret, sınır dışı davasıyla birlikte dava edilir. Sınır dışı kararı iptal edilirse 36/1-c engeli kalkar ve aile ikamet izni yolu açılır; iptal edilmezse insani ikamet izni (46/1-a, b) ve aile hayatı savunması devreye girer.
Aile ikamet reddine karşı davada Anayasa Mahkemesi'nin çizgisi sınır dışı davasındakiyle aynıdır: idare ve mahkeme aile hayatını gerçekten dengelemişse müdahale ölçülüdür (24.10.2024 tarihli karar, B. No: 2020/21147 — tahdit kaydı nedeniyle uzatmama, gerekçeli kararlar, ihlal yok); dengelemeyi yapmamış, talep ve itirazları karşılıksız bırakmışsa ihlal vardır (04.03.2026 tarihli karar, B. No: 2021/29101 — Türkiye'de öğretmenlik yapan, özel hayata ilişkin güçlü bağları olan başvurucu). Evlilik dışı birliktelikten çocuğu olan yabancı için de aile hayatı korunur (16.03.2022 tarihli karar, B. No: 2018/10055). Eşiniz Türk vatandaşı değil de ikamet izinli ya da koruma statülü bir yabancıysa aile ikamet izni yine mümkündür (m. 34/1) ve aile hayatı savunması vatandaşlığa değil, eşin Türkiye'deki statüsünün sağlamlığına dayanır.
Ret, İptal ve Uzatmama: Dava, Süre ve Yürütmenin Durdurulması
İkamet izni talebinin reddi, iptali ve uzatılmaması valilikçe yapılır ve tebliğ edilir; tebligatta itiraz yollarının nasıl kullanılacağı da yazılır (m. 25). Başvurular en geç doksan günde sonuçlandırılır (m. 21/5); süre geçip cevap gelmezse zımni ret oluşur ve dava süresi oradan işler. Bu davalarda sınır dışı davasındaki yedi günlük süre ve "karar kesindir" kuralı yoktur: dava süresi genel altmış gündür ve karara karşı bölge idare mahkemesinde istinaf yolu açıktır; Danıştay'a temyiz İYUK'un sınırlı listesine bağlıdır ve bu sayfadaki Danıştay kararlarının çoğu istinaf öncesi dönemden gelir.
Yürütmenin durdurulması için ikamet davalarına özgü bir ölçüt yoktur; İYUK m. 27'nin genel şartı uygulanır — açıkça hukuka aykırılık ve telafisi güç zarar birlikte aranır — ve Anayasa Mahkemesi yürütmenin durdurulması taleplerinin reddine ilişkin şikâyetleri genel ilkelerle, açıkça dayanaktan yoksun bularak incelemiştir (01.12.2016 tarihli kararlar, B. No: 2014/8804 ve 2014/7002). Pratikte asıl koruma başka yerdedir: uzatma başvurusu süresi dolmadan yapılırsa yabancıya harca tabi olmayan bir belge verilir ve karar verilinceye kadar bu belgeyle Türkiye'de ikamet edebilir (m. 24/2). Süresi dolmadan başvurulmayan izin, dava sürecinde bu belgeden yoksun kalır ve ikamet süresi ihlali (m. 54/1-g) doğar.
Menşe Ülkeye Dönemeyecek Olan İçin: Uluslararası Koruma Başvurusu
Menşe ülkesine dönmesi hâlinde zulüm ya da ciddi zarar riski taşıyan yabancı için ikamet izninden ayrı bir yol vardır: uluslararası koruma başvurusu. Başvuru valiliğe bizzat yapılır (m. 65/1); kolluğa ya da sınır kapısında yapılan başvurular derhâl valiliğe bildirilir (m. 65/2); hürriyeti kısıtlanan kişilerin — geri gönderme merkezindekilerin — başvuruları da derhâl valiliğe bildirilir, başvurunun alınması diğer işlemleri durdurmaz (m. 65/5). Kabul edilemezlik (m. 72) ve hızlandırılmış değerlendirme (m. 79) kararlarına karşı on beş gün, diğer kararlara karşı otuz gün içinde idare mahkemesine başvurulur; itiraz ya da yargılama sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalışına izin verilir (m. 80/1-ç, e). On beş günlük süre Anayasa Mahkemesi'nce Anayasa'ya uygun bulunmuştur (14.07.2016 tarihli karar, E. 2016/29, K. 2016/134).
Bu alanda Anayasa Mahkemesi'nin ihlal kararları dört tipte toplanır ve dördünde de yeniden yargılama bitene kadar sınır dışı edilmeme tedbiri verilmiştir. Gözetimdeyken yaptığı başvurunun kayda alınmadığını ileri süren yabancı hakkında mahkemenin esasa girmeden ret vermesi eksik incelemedir (12.03.2025 tarihli karar, B. No: 2020/17855). Mahkeme "koruma başvurusu yok" demiş, Anayasa Mahkemesi başvuruyu dosyada bulmuştur (18.12.2024 tarihli karar, B. No: 2021/32172). Hızlandırılmış değerlendirmeyle verilen ret ve ardından sınır dışı kararında bireysel durum incelenmemiştir (29.07.2025 tarihli karar, B. No: 2020/34963). Ülkeye girişten dört ay sonra yapılan başvurunun "geç" olması tek başına ret gerekçesi sayılamaz; mülakatın dört yıl sonra yapıldığı ve başvurucunun din değiştirmiş bir din görevlisi olduğu dosyada ihlal bulunmuştur (19.03.2024 tarihli karar, B. No: 2023/26088). Bölge idare mahkemeleri de yükümlülükler usulüne uygun bildirilmeden başvurunun "geri çekilmiş sayılamayacağını" (Konya Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesi'nin 14.10.2020 tarihli, 2019/1767 E. ve 2020/2165 K. sayılı kararı) ve eşin başka bir ülkedeki iltica dosyasına bakılmadan, Türkiye'de ikamet izinli eşle aile birliği gözetilmeden verilen ret kararının eksik incelemeyle sakat olduğunu (Bursa Bölge İdare Mahkemesi 3. İdari Dava Dairesi'nin 26.10.2021 tarihli, 2021/320 E. ve 2021/298 K. sayılı kararı) söylemiştir.
Üç pratik kural. Başvuru yazılı yapılır, tarih ve alındı istenir, bir örneği avukata verilir; sözlü beyan sonradan kanıtlanamaz. Başvuru, insani ikamet ve sınır dışı davasının alternatifi değil, tamamlayıcısıdır; başvuru reddedilirse m. 54/1-i devreye girer ve sınır dışı süreci yeniden başlar. Ve koruma başvurusu sahibine verilen kimlik belgesi harçsızdır ve ikamet izni yerine geçer (m. 76/4); iki yolun aynı anda yürütülüp yürütülemeyeceği dosyaya göre avukatla kararlaştırılır.
İzin Alındıktan Sonra: Çalışma İzni ve İznin Sınırları
İnsani ikamet izni, yabancıya Türkiye'de yasal kalış sağlar; çalışma hakkı vermez. Çalışma izni 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'na göre ayrıca alınır ve kural olarak yurt dışındaki Türk dış temsilciliğine başvurulur; yurt içinden başvuru için Kanun'un Uygulama Yönetmeliği "yabancıya ait en az altı ay süreli geçerli bir ikamet izninin bulunması" şartını koyar (Yönetmelik m. 15/4). Genel Müdürlüğün belirlediği yabancılar bu şarttan muaftır ve liste altı ayda bir güncellenip Bakanlığın internet sayfasında yayımlanır (m. 15/3). Yani insani ikamet izninin süresi önemlidir: altı aydan kısa bir izinle yurt içinden çalışma izni başvurusu yapılamaz. İzin altı ay ya da daha uzunsa işveren üzerinden başvuru yolu açıktır; başvuru işverenin yükümlülüğüdür ve yabancının ikamet izni belgesi sistemde aranır.
İznin iki sınırı daha vardır. İnsani ikamet izniyle geçen süre uzun dönem ikamet izni için sayılmaz (m. 42/2); kalıcı statü için aile ikamet, çalışma izni ya da başka bir ikamet türüne geçmek gerekir. Ve izin, verilmesini gerektiren şart ortadan kalkınca iptal edilir ve uzatılmaz (m. 47): sınır dışı davası kesinleşip ret olursa ç bendi düşer, üçüncü ülke bulunursa b bendi düşer. Bu yüzden insani ikamet izni bir köprüdür; köprünün öbür ucu dava süresince hazırlanır.
- Başvuru. İkamet izni harcı ve belge bedeli valilik veznesine ya da sistem üzerinden ödenir; muafiyet durumları başvuruda sorulur. Sağlık sigortası, gelir belgesi (aile ikamet için) ve adres belgesinin temininde küçük kalemler vardır.
- Tercüme ve noter. Evlilik, doğum, sağlık ve ülke belgelerinin yeminli tercümesi ve gerekiyorsa noter onayı ya da apostil; sayfa başına ücretlendirilir.
- Dava. Ret, iptal ve uzatmama davasında idare mahkemesi başvuru harcı, posta avansı ve istenirse yürütmenin durdurulması harcı; istinaf aşamasında ayrıca harç. Yabancılar için adli yardım talebi mümkündür ve bölge idare mahkemesi kararlarında kabul edildiği görülmektedir.
- Avukatlık ücreti. İkamet başvurusunun hazırlanması, ret davası, tahdit kaydı davası ve sınır dışı davası ayrı iş kalemleridir; Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'nin ilgili kaleminden az olamaz, yazılı sözleşmeye bağlanır.
Ücretlendirme ilkeleri için maliyet şeffaflığı sayfasına bakılabilir. Bu dosyalarda en pahalı kalem çoğu zaman gecikmedir: süresi dolmadan yapılan uzatma başvurusu harçsız bir belgeyle yasal kalışı sürdürür, dolduktan sonra yapılan başvuru ise bir sınır dışı dosyasına dönüşür.
Yakınlar İçin: Belgeleri Kim, Nereden Toplar?
Türkiye'deki Türk vatandaşı eş. Aile ikamet izninin destekleyicisi sizsiniz; gelir belgeniz, sağlık sigortası, barınma ve adres kaydı, adli sicil kaydınız dosyanın omurgasıdır. Evlilik cüzdanı ve çocukların nüfus kayıtları hem insani ikamet hem aile ikamet başvurusunda kullanılır. Eşinizin tahdit kaydı olup olmadığı ilk hafta sorulur; varsa ona dava açılmadan insani ikamet onayı beklenmez.
Türkiye'deki yabancı eş. Kendi ikamet ya da koruma statünüzün belgeleri, eşinizin aile ikamet izni için destekleyici belgeleridir (m. 34/1) ve aile hayatı savunmasının dayanağıdır. Statünüz geçici korumaysa destekleyici olamazsınız — m. 34 geçici korumayı saymaz — ama aile birliği savunması ve çocuğun yüksek yararı (46/1-a) yine işler; çocukların okul kayıtları ve sağlık belgeleri toplanır.
Yurt dışındaki aile. Menşe ülkedeki riske ilişkin belgeler (celp, tehdit, üyelik kayıtları, haberler), sağlık raporları ve üçüncü ülkeye kabulü gösterecek vize ya da ikamet belgeleri sizden gelir; tercüme ve apostil ihtiyacını avukat söyler. Uzaktan yürüyen dosyanın düzeni ayrı bir yazıda verilmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Sınır dışı kararına dava açtım; insani ikamet izni almam şart mı?
Şart değil ama sürecin en değerli adımıdır. Dava sınır dışını durdurur, statü vermez; insani ikamet izni (m. 46/1-ç) dava sürerken kayıtlı ve belgeli kalışı sağlar, gözetimden çıkışın dayanağı olur ve altı ay ya da daha uzun süreliyse yurt içinden çalışma izni başvurusuna zemin verir. Başvuru davanın açıldığı hafta İl Göç İdaresi'ne yapılır.
Dava açınca insani ikamet izni otomatik verilir mi?
Hayır. Kanun "verilebilir" der; izin valiliğin kararına ve Genel Müdürlüğün onayına bağlıdır. Anayasa Mahkemesi, tahdit kaydı nedeniyle onay verilmemesini ihlal saymamıştır (B. No: 2020/6545). Tahdit kaydı varsa başvuruyla birlikte o kayda da dava açılır.
"Türkiye'den ayrılması makul değil" ne demek, kim karar verir?
Somut bir kişi için ayrılmanın somut olarak makul olmamasıdır: bakıma muhtaç eş, tedavisi süren hastalık, Türkiye'de okuyan çocuk, çıkışın fiilen yaptırılamaması. İstanbul Bölge İdare Mahkemesi felçli eş ve küçük çocuklar için reddi hukuka aykırı bulmuş; Danıştay, Türk anneye bakma ve çocukların uyumu gibi gerekçeleri yeterli görmemiştir. Karar valiliğindir, denetim idare mahkemesinindir.
İnsani ikamet başvurusu yaptım; geri gönderme merkezinden çıkar mıyım?
Kendiliğinden çıkmazsınız; başvuru gözetimi bitirmez (B. No: 2020/12457). Ama başvuru, gözetimin gerekliliğinin kalmadığını gösteren yeni bir olgudur ve sulh ceza hâkimliğine yeniden başvurunun dayanağıdır. İzin verilirse gözetimin dayanağı ortadan kalkar.
Eşim Türk vatandaşı; aile ikamet izni yerine neden insani ikamet?
Hakkınızda geçerli bir sınır dışı ya da giriş yasağı kararı varken aile ikamet izni verilmez (m. 36/1-c); Danıştay kesinleşen sınır dışı üzerine iptali hukuka uygun bulmuştur. Dava sürerken insani ikamet izni köprüdür; sınır dışı kararı iptal edilince engel kalkar ve aile ikamet iznine geçilir. İkisi birlikte başvurulur, aile ikamet reddi de dava edilir.
İkamet izni reddinde dava süresi ve yürütmenin durdurulması nasıl işler?
Sınır dışı davasındaki yedi gün burada yoktur; genel altmış günlük süre uygulanır, karara karşı istinaf açıktır. Yürütmenin durdurulması genel İYUK m. 27 şartına bağlıdır. Asıl koruma, süresi dolmadan yapılan uzatma başvurusudur: harçsız belgeyle karar verilinceye kadar yasal kalış sürer (m. 24/2).
İnsani ikamet izniyle çalışabilir miyim?
Doğrudan değil; çalışma izni 6735 sayılı Kanun'a göre ayrıca alınır. Yurt içinden başvuru için en az altı ay süreli geçerli ikamet izni gerekir (Uygulama Yönetmeliği m. 15/4); Genel Müdürlüğün belirlediği yabancılar bu şarttan muaftır. Altı aydan kısa insani ikamet izniyle yurt içinden başvuru yapılamaz.
İnsani ikamet izni uzun dönem ikamet iznine sayılır mı, ne zaman iptal edilir?
Sayılmaz (m. 42/2). Verilmesini gerektiren şart ortadan kalkınca — dava kesin ret ile biterse, üçüncü ülke bulunursa — Bakanlığın onayıyla iptal edilir ve uzatılmaz (m. 47). Kalıcı statü için dava süresince aile ikamet, çalışma izni ya da başka bir ikamet türüne geçiş hazırlanır.
Sonuç: Pratik Öneriler
- Başvuruyu davayla aynı hafta yapın. ç bendi dava açıldığı gün doğar; bekleyen her hafta belgesiz geçen haftadır.
- Üç bendi birden yazın ve belgeleyin. Dava kaydı (ç), ayrılmanın makul olmadığını gösteren belgeler (b), sınır dışı edilemeyecek kişi olduğunuza dair belgeler (c).
- Tahdit kaydını ilk hafta sorun. Onay o kayıt yüzünden gelmez; kayda dava açılmadan insani ikamet davası tek başına zayıftır.
- m. 25/1'i ret gerekçesinde arayın. Aile bağları, ikamet süresi, menşe ülke durumu ve çocuğun yüksek yararı tartışılmamışsa işlem eksik incelemeyle sakattır.
- Aile ikamet iznini ertelemeyin. 36/1-c engeline rağmen başvurun, ret gelirse dava edin; sınır dışı iptali engeli kaldırır.
- Uzatma başvurusunu süre dolmadan yapın. Harçsız belge yasal kalışı sürdürür; geç kalan başvuru sınır dışı dosyasına dönüşür.
- Koruma başvurusunu yazılı ve alındılı yapın. "Başvuru yok" diyen mahkeme kararları Anayasa Mahkemesi'nde döndü, ama yıllar sonra.
- İzni köprü olarak planlayın. Süresi altı ayın altındaysa çalışma izni yolu kapalıdır; uzun döneme sayılmaz; şart düşünce iptal edilir. Öbür uç dava süresince hazırlanır.
İlgili Yazılar
Dosyanıza Özgü Bir Değerlendirme
Yukarıdaki anlatım genel çerçeveyi verir; hangi sürenin işlediği ve hangi yolun açık olduğu somut belgelere göre değişir. Kendi durumunuz için görüşmek isterseniz:
Metin, 6458 sayılı Kanun'un 16.09.2026 tarihli metnine, 6735 sayılı Kanun ve 02.02.2022 tarihli Uygulama Yönetmeliği'ne ve künyesi verilen kararların tam metinlerine dayanır; m. 46/1-ç için yüksek mahkeme içtihadı bulunmadığı ve 47. madde hakkında hiç karar bulunmadığı metinde belirtilmiştir. Genel bilgilendirme amaçlıdır; başvurunun hangi bende ve hangi belgeye dayanacağı dosyaya göre değişir, bir avukata başvurulmalıdır.